หลายคนอาจเคยเห็น “ใบมะตูม” ถูกทัดไว้เหนือหูขวาในงานพระราชพิธีสำคัญ หรือพิธีมงคลต่าง ๆ แต่รู้หรือไม่ว่า ใบไม้เล็ก ๆ นี้มีความหมายลึกซึ้งทั้งในคติพราหมณ์-ฮินดู และวัฒนธรรมไทย ถูกยกให้เป็นสัญลักษณ์แห่งชัยชนะ ความเป็นสิริมงคล และการปัดเป่าสิ่งไม่ดี
“ใบมะตูม” ถือเป็นหนึ่งในสัญลักษณ์สำคัญที่ปรากฏอยู่ในพระราชพิธีและพิธีมงคลของไทยมาอย่างยาวนาน โดยเฉพาะในพิธีที่เกี่ยวข้องกับพราหมณ์และราชสำนัก หลายคนอาจคุ้นตาจากภาพพระราชพิธีสำคัญ เช่น พระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ หรือพระราชพิธีราชาภิเษกสมรส ซึ่งมีการพระราชทานน้ำสังข์และใบมะตูมแก่ผู้เข้ารับพระราชทาน
ต้นไม้ศักดิ์สิทธิ์ในคติพราหมณ์-ฮินดู
ตามความเชื่อของศาสนาพราหมณ์-ฮินดู “ต้นมะตูม” เป็นไม้ศักดิ์สิทธิ์ที่ใช้บูชาพระศิวะ หรือพระอิศวร โดยลักษณะของใบมะตูมที่มี 3 แฉก เปรียบเสมือน “ตรีศูล” อาวุธประจำพระองค์ อีกทั้งบางตำรายังเชื่อว่า ใบทั้งสามแฉกแทนเทพสูงสุดทั้งสาม ได้แก่ พระพรหม พระวิษณุ และพระศิวะ
ชาวฮินดูเชื่อว่า เพียงได้เห็นหรือสัมผัสใบมะตูมก็ถือเป็นมงคล สามารถชำระล้างบาปและสิ่งอัปมงคลได้ จึงนิยมนำใบมะตูมถวายพระศิวะ ใช้แช่ในน้ำมนต์ หรือวางไว้ใต้ตำราเพื่อเสริมสิริมงคล ความเจริญงอกงาม และความเบิกบาน
สัญลักษณ์แห่งชัยชนะและความเป็นมงคล
พราหมณ์ถือว่าใบมะตูมเป็น “สัญลักษณ์แห่งชัยชนะ” และเป็นของมงคลชั้นสูง จึงถูกนำมาใช้ในพระราชพิธีสำคัญ โดยเฉพาะในพระราชพิธีบรมราชาภิเษก ซึ่งพราหมณ์จะใช้ประกอบการถวายน้ำพระมหาสังข์แด่พระมหากษัตริย์
ในวัฒนธรรมไทย ใบมะตูมยังถูกใช้ในงานมงคลที่มีพิธีพราหมณ์เกือบทุกงาน เช่น พระราชพิธีโสกันต์ พิธีแต่งงาน หรือพิธีเจิมต่าง ๆ เพื่อความเป็นสิริมงคลแก่ผู้เข้าร่วมพิธี
ตำนาน “ช้างเอกทันต์” กับกำเนิดต้นมะตูม
ตำนานพราหมณ์เล่าว่า มีช้างชื่อ “เอกทันต์” ผู้มีฤทธิ์เดชมหาศาลและไม่ยอมเชื่อฟังพระนารายณ์ พระองค์จึงนำเถาไม้ศักดิ์สิทธิ์มาร่ายมนตร์ ก่อนใช้พระแสงตรีอาวุธปักลงพื้นดินและอธิษฐานให้กลายเป็น “ต้นมะตูม” แล้วใช้เชือกบาศผูกมัดช้างเอกทันต์ไว้ จนช้างพ่ายแพ้ในที่สุด
จึงเชื่อกันว่า ต้นมะตูมเป็นไม้แห่งอำนาจ ชัยชนะ และการกำราบสิ่งชั่วร้าย
ทำไมต้อง “ทัดหูขวา” หลังรับพระราชทาน?
ตามธรรมเนียมการเข้ารับพระราชทานน้ำพระมหาสังข์และใบมะตูม ผู้เข้ารับพระราชทานจะต้องยกมือขวาขึ้นรับ ก่อนนำใบมะตูมไปเหน็บไว้เหนือหูขวา ถือเป็นการรับสิริมงคลเข้าสู่ตนเอง และเป็นสัญลักษณ์แห่งความเป็นมงคล ความสำเร็จ และการคุ้มครองจากสิ่งไม่ดี
ใบมะตูมในพระราชพิธีปัจจุบัน
ปัจจุบันยังคงมีการใช้ใบมะตูมในพระราชพิธีและพิธีสำคัญหลายโอกาส อาทิ
- พระราชพิธีพืชมงคลจรดพระนังคัลแรกนาขวัญ
- พิธีเสกสมรสและสมรสพระราชทาน
- การพระราชทานน้ำสังข์แก่ผู้เข้าเฝ้า
- พิธีกราบถวายบังคมลาเอกอัครราชทูตไทยก่อนเดินทางไปปฏิบัติหน้าที่ต่างประเทศ
แม้จะเป็นเพียง “ใบไม้เล็ก ๆ” แต่ใบมะตูมกลับแฝงไว้ด้วยความเชื่อ ความศรัทธา และวัฒนธรรมอันลึกซึ้งที่สืบทอดต่อกันมายาวนานในสังคมไทยและคติพราหมณ์-ฮินดู จนกลายเป็นหนึ่งในสัญลักษณ์แห่งความเป็นสิริมงคลที่ยังคงมีความสำคัญมาจนถึงปัจจุบัน
ขอบคุณภาพจาก ซีรีส์แม่หยัว
